Δραστηριότητα 3ου μαθήματος

ΘΕΩΡΙΕΣ ΕΠΙΚΟΔΟΜΗΤΙΣΜΟΥ 1. Η Θεωρία του Piajet

Α. Τα Βασικά Σημεία της Θεωρίας Β. Παράγοντες που ορίζουν την ανάπτυξη
 * Το παιδί με τη δράση του πάνω στα αντικείμενα και τη διαδικασία της νοητικής αφαίρεσης, μετασχηματίζοντας τα αισθητηριακά δεδομένα, τα εσωτερικεύει, αποδεικνύοντας ότι η νόηση είναι ανοδομούμενος διεργασικός και όχι στατικός μηχανισμός.
 * Η συνεχής αλληλεπίδραση του παιδιού με τα αντικείμενα του περιβάλλοντός του, επιβάλλει μετασχηματισμούς και στα δύο, υπό την έννοια του ότι, η δραστηριότητα του παιδιού μετασχηματίζει το περιβάλλον, το οποίο ακολούθως αποτελεί πηγή νέων γνωστικών συντονισμών.
 * Η διανοητική ανάπτυξη του παιδιού ακολουθεί τέσσερα αναπτυξιακά στάδια. Κάθε στάδιο χαρακτηρίζεται από ορισμένες δυνατότητες, οι οποίες καθορίζουν το τι μπορεί να μάθει σε κάθε φάση της ζωής του το αναπτυσσόμενο άτομο. Σε κάθε στάδιο επιτελούνται ορισμένες νοητικές διεργασίες που η ολοκλήρωσή τους σημαίνει το τέλος του σταδίου αυτού, ενώ τα γνωστικά σχήματα του νέου σταδίου ενσωματώνονται αναδομώντας τα στα σχήματα του παλαιότερου σταδίου.
 * Οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να κατανοούν την εξέλιξη που ακολουθεί η σκέψη του παιδιού από το ένα στάδιο στο άλλο.
 * Η οικοδόμηση της γνώσης πραγματώνεται πάνω στις προϋπάρχουσες αντιλήψεις και δομές σκέψης.

Ωρίμανση --> διαδικασία μέσω της οποίας συντελείται η βιολογική αλλαγή

Εμπειρία --> αλληλεπίδραση με το περιβάλλον --> φυσική δραστηριότητα

--> νοερή δραστηριότητα

Κοινωνική μεταβίβαση --> πληροφορίες, στάσεις και συνήθειες μεταβιβάζονται από τη μια ομάδα στην άλλη

Εξισσορόπηση --> ενοποιεί και ενεργοποιεί τους άλλους παράγοντες

Γ. Προσαρμογή - Αφομοίωση - Συμμόρφωση

-Προσαρμογή: H γνώση έρχεται προοδευτικά με τις προσαρμοστικές πράξεις και διευκολύνει την προσαρμογή του παιδιού στο εξωτερικό περιβάλλον που αδιάκοπα ευρύνεται.

-Αφορμοίωση: Το παιδί ανταποκρίνεται σε ένα ερέθισμα με τον ίδιο τρόπο που ενεργούσε πριν, ενεργεί δηλαδή πάνω στο ερέθισμα και το εντάσσει στις ήδη υπάρχουσες γμωστικές δομές.

-Συμμόρφωση: Το παιδί ανταποκρίνεται στο ερέθισμα με διαφορετικό τρόπο από ότι στο παρελθόν, το ερέθισμα δηλαδή ενεργεί πάνω στο παιδί, με αποτέλεσμα την ποιοτική μεταβολή των γνωστικών δομών.

Δ. Τα στάδια Νοητικής Ανάπτυξης κατά τον Piajet
 * 1) Αισθησιοκινητικό (0-2 έτη) --> Η ευφυία στηρίζεται σε αντιληπτικές εμπειρίες
 * 2) Προλογικό (2-7 έτη) --> Εμφάνιση επεξεργασμένου γλωσσικού συστήματος, εξωκεντρική σκέψη, η  αντίληψη δεσμεύει τη σκέψη
 * 3) Συγκεκριμένης λογικής σκέψης (7-11 έτη) --> Αντιστρέψιμη σκέψη, ανάπτυξη ικανότητας για λύση συγκεκριμένων προβλημάτων. Εμπέδωση της έννοιας της διατήρησης, ανάπτυξη λογικών λειτουργιών, η σκέψη στηρίζεται στην εμπειρία.
 * 4) Τυπικών λογικών λειτουργιών (11 - ενηλικίωση) --> Διαμόρφωση και έλεγχος υποθέσεων, αφαιρετική σκέψη, επαγωγική, υποθετικό-επαγωγική σκέψη, αποδέσμευση της σκέψης από την αντίληψη.

2. Η Θεωρία του Bruner

Α. Χαρακτηριστικά της Ανάπτυξης

1. Η νοητική ανάπτυξη συνοδεύεται από αυξημένη ικανότητα αναπαράστασης και κατανόησης του περιβάλλοντος.

2. Η νοητική ανάπτυξη εξαρτάται από την αξιοποίηση ενός "συστήματος αποθήκευσης" για τη μνημονική συγκράτηση αντικειμένων, γεγονότων και εμπειριών.

3. Το κλειδί για την προώθηση της νοητικής ανάπτυξης είναι η χρήση της γλώσσας.

4. Η νοητική ανάπτυξη του παιδιού αποτελεί αντανάκλαση της αλληλεπίδρασης ανάμεσα σε παιδί και εκπαιδευτικό

5. Η χρήση της γλώσσας ενισχύει αποφασιστικά τη διδασκαλία και τη μεταγενέστερη μάθηση. Το παιδί χρησιμοποιεί τη γλώσσα για να εξερευνήσει νέες σχέσεις ανάμεσα στα πράγματα.

6. Το εξελισσόμενο παιδί μαθαίνει να καταπιάνεται με αρκετά διαδοχικά γεγονότα ταυτόχρονα.

Β. Εφαρμογή της Θεωρίας στη Διδασκαλία Γ. Οργάνωση της Διδασκαλίας
 * ο τρόπος διδασκαλίας ενός θέματος σε κάποιο παιδί θα πρέπει να αναπαριστά τα δομικά γνωρίσματα της σκέψης που το παιδί επιστρατεύει για την κατανόηση της πραγματικότητας.
 * η ετοιμότητα για μάθηση είναι κρίσιμος παράγοντας για την επιτυχία της εξελικτικής και της μαθησιακής διαδικασίας, αλλά και το περιβάλλον (πολιτισμικές αντιλήψεις, εκπαίδευση) θα πρέπει επίσης να προσαρμόζεται στο επίπεδο ετοιμότητας του παιδιού

1. Καθορισμός του είδους των εννοιών που το παιδί πρέπει να διδαχθεί

2. Εξέταση του επιπέδου ετοιμότητας του παιδιού, έτσι ώστε το υλικό που θα διδαχθεί να μην είναι πολύ δύσκολο, να είναι, δηλαδή, προσαρμοσμένο στις ικανότητές του (στο επιπεδο ετοιμότητας ) του παιδιού.

3. κάθε νέο βήμα που κάνει το παιδί στην προσπάθειά του να προσεγγίσει το στόχο που θέτει ο εκπαιδευτικός, πρέπει να στηρίζεται σε ότι έχει κάνει προηγουμένως.

4. "Υπέρβαση πληροφοριών": ευκαιρία να προχωρήσει το παιδί πέρα από αυτό που του δίνει ο εκπαιδευτικός. Ενθάρρυνση κάθε πρωτοβουλίας για αναζήτηση απαντήσεων ή λύσεων σε κάποιο πρόβλημα (να μαθαίνει ανακαλύπτοντας).

3. Η Θεωρία του Vygotsky

Α. Κοινωνικόπολιτισική προσέγγιση της νόησης: Β. Βασικές έννοιες της Θεωρίας - Είναι η μετατροπή κοινωνικών σχέσεων σε νοητικές λειτουργίες
 * Γενετική (εξελικτική ανάλυση). Η ανάπτυξη της νόησης είναι κοινωνικά καθορισμένη και διαχρονικά - ιστορικά (φυλογενετικό επίπεδο ανθρώπινης εξέλιξης) και στο κάθε άτομο ξεχωριστά (οντοφεννετικό επίπεδο ανθρώπινης εξέλιξης)
 * Οι ανώτερες λειτουργίες της νόησης έχουν κοινωνική προέλευση.
 * Κλειδί για την κατανόηση των διαψυχολογικών (κοινωνικών) και ενδοψυχολογικών διεργασιών είναι οι έννοιες και τα σήματα (διαμεσολαβουν για το μετασχηματισμό της γνωστικής ανάπτυξης του ανθρώπου).
 * 1)  Νοητική ανάπτυξη

- Είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορικοκοινωνική διάσταση και το πολιτισμικό πλαίσιο

- Η κοινωνική αλληεπίδραση (δε διευκολύνει όπως θεωρεί ο Piajet), αλλά δημιουργεί τη νοητική ανάπτυξη

2. Εσωτερίκευση

- Είναι η ατομική πρόσληψη του κοινωνικού γεγονότος και ο μετασχηματισμός του ατόμου μέσα από αυτή τη διαδικασία

- Οικειοποίηση νοημάτων: μετασχηματισμός με διαλεκτικό τρόπο και ενσωμάτωση με προηγούμενα νοητικά σχήματα

- Κάθε λειτουργία στην πολιτιστική ανάπτυξη εμφανίζεται διπλά. Πρώτα σε κοινωνικό επίπεδο και μετά σε προσωπικό

- "Προϊόν διαπραγμάτευσης", κατά τη διδασκαλία, είναι οι έννοιες του ατόμου από τη μια και του δασκάλου ή του σχολείου από την άλλη.

3. Πολιτισμικά Εργαλεία 4. Νοητικές Λειτουργίες 5. Η Γλώσσα
 * Υλικά (χαρτί και μολύβι)
 * Εικονικά (εικονική αναπαράσταση των σημάτων)
 * Παραπεμπτικά (που δηλώνουν σχέσεις αιτίας- αποτελέσματος)
 * Συμβολικά ( δηλώνουν αφηρημένες έννοιες και σκέψεις για γεγονότα, καταστάσεις και ιδέες που αντιπροσωπεύουν, πχ λέξεις, μαθηματικούι τύποι, προφορικός λόγος)
 * Οι στοιχειώδεις νοητικές λειτουργίες είναι οι έμφυτες ικανότητες, που περιλαμβάνουν την ικανότητα των αισθήσεων και την πείνα, αλλά όχι τη σκέψη.
 * Οι ανώτερες νοητικές λειτουργίες, περιλαμβάνουν αυτογενόμενα ερεθίσματα, όπως γλώσσα, μνήμη, σκέψη, προσοχή, αφαιρετική ικανότητα, πρόσληψη και αντίληψη

Στη Θεωρία αυτή η Γλώσσα αποτελεί βασικό πολιτιστικό εργαλείο, με το οποίο το παιδί μαθαίνει να οικοδομεί τη σκέψη του, να κατανοεί τον κόσμο, να διαμορφώνει την ταυτότητά του.

Διακρίνουμε: α. την κοινωνική γλώσσα (πρωταρχική γλώσσα του παιδιού, την εγωκεντρική γλώσσα (από το 3ο ως το 7ο έτος του παιδιού), την εσωτερική γλώσσα (το παιδί σκέφτεται με εικόνες κι όχι με λέξεις).

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ > ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ -> ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

6. Η Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης
 * Απόσταση μεταξύ του κατεχόμενου επιπέδου ανάπτυξης σε μια γνωστική περιοχή (το άτομο επιλύει τα προβλήματα μόνο) και του επιπέδου εκείνου στο οποίο το άτομο είναι εν δυνάμει σε θέση να αναπτύξει (επίλυση προβλημάτων με καθοδήγηση και συνεργασία)
 * Πρόκειται για λανθάνουσα κατάσταση στην οποία βρίσκονται γνωστικές δραστηριότητες, οι οποίες επιτυγχάνονται αφού διαμεσολαβήσει η γνωστική υποστήριξη των άλλων και η υποκειμενική εσωτερίκευση νοημάτων
 * Το εύρος των δεξιοτήτων που μπορούν να αναπτυχθούν με την καθοδήγηση των ενηλίκων ή με τη συνεργασία των συνομηλίκων υπερβαίνει αυτό που θα μπορούσε το άτομο από μόνο του να επιτύχει. Δηλαδή η πλήρης ανάπτυξη της ΖDF εξαρτάται από την κοινωνική αλληλεπίδραση.
 * Τα επίπεδα της ΖDF είναι αλληλένδετα και διακρίνονται σε: α. ατομικό (απόσταση μεταξύ της ικανότητας επίλυσης προβλημάτων κατά την ατομική εργασία και της ικανότητας για την επιτυχή συνεργασία με άλλα άτομα), β. πολιτισμικού περιβάλλοντος (απόσταση ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και την καθημερινή εμπειρία), γ. Ευρύτερο κοινωνικό (απόσταση μεταξύ των καθημερινών πράξεων του ατόμου και της νέας ιστορικής μορφής της κοινωνικής δραστηριότητας που συντελείται από κοινού και προσφέρει λύση στα αδιέξοδα της καθημερινότητας).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Πόρποδας Κ. (1996), Γνωστική Ψυχολογία, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα

Ράπτης Α. & Ράπτη Α. (2001), Μάθηση και Διδασκαλία την εποχή της πληροφορίας, Αυτοέκδοση

Vygotsky L. (1993), Σκέψη και Γλώσσα μτφρ. Αντζελίνα Ρόδη, Αθήνα: Γνώση